Zoals toegelicht in de kadernota weerstandsvermogen worden in de berekening van de benodigde weerstandscapaciteit alleen de acute exogene risico’s meegenomen waarbij de gemeente direct (financieel) moet handelen en die vallen onder de volgende kwalificaties: pandemie; oorlog; (natuur)ramp; groot (gewelds)incident; cyberramp; molest (kadernota Weerstandsvermogen RIS320223 ). Exogeen wil zeggen risico’s van buitenaf die niet beïnvloedbaar zijn van binnenuit.
Aanpassingen risicoprofiel
In 2026 is het risicoprofiel aan de hand van een gemeentebrede stresstest aangepast. Op basis van gegevens van onder andere het CPB, CBS, de gemeente en berekeningen van SEO zijn basis- en stressscenario’s opgesteld. Hiermee is de kans en impact voor verschillende risico’s bepaald. De geactualiseerde risico’s zijn verwerkt in het risicoprofiel en meegenomen bij het bepalen van de benodigde weerstandscapaciteit. De stresstest is meegestuurd met deze begroting.
De volgende risico’s zijn geactualiseerd: Pandemie, Natuurramp wateroverlast, Grootschalig (gewelds) incident: Terrorisme, Cyberramp, Oorlog inflatie, Oorlog vluchtelingen. Daarnaast is ook het risico Uitval kritieke infrastructuur toegevoegd.
Het vroegere risico Rampen en zware ongevallen is ondergebracht onder Natuurramp wateroverlast. Het vroegere risico Groot molest is ondergebracht bij grootschalig (gewelds)incident. Voor beide geldt dat uit de stresstest bleek dat de kans te klein was, en/of de financiële impact voor de gemeente onvoldoende concreet onderbouwd waren. Beide risico’s zijn daarom als afzonderlijke risico’s komen te vervallen.
In de onderstaande tabel zijn de geactualiseerde risico’s uit de stresstest en de overige risico’s opgenomen. Bij de bepaling van de kans is gekeken naar de waarschijnlijkheid dat het risico zich voordoet op een tijdsschaal van 100 jaar. Bij de bepaling van de impact zijn de inschattingen vanuit de gemeentebrede stresstest overgenomen. De stresstest modelleert zowel de directe als de indirecte financiële impact bij het voordoen van de risico’s. De directe impact bestaat uit de aanwijsbare kosten die de gemeente maakt die één op één samenhangen met het risico, bijvoorbeeld voor herstelwerkzaamheden. De indirecte financiële effecten zijn de gevolgen voor de gemeentelijke financiën van plotse veranderingen in de lokale economie als gevolg van een risico, bijvoorbeeld een aanzienlijke afname van parkeerinkomsten of toeristenbelasting. Voor de bepaling van de hoogte van de benodigde weerstandscapaciteit is de som van de directe en indirecte impact meegenomen. De overige risico’s zijn bepaald aan de hand van de huidige financiële positie van de gemeente Den Haag.
Bij twee risico’s uit de gemeentebrede stresstest wordt de totale financiële impact hoger ingeschat dan de algemene reserve (beschikbare weerstandscapaciteit). De verwachting is dat dit niet leidt tot een budgettair probleem omdat:
- deze risico’s zijn opgebouwd uit een indirect deel en een direct deel. Voor de direct ingeschatte impact zijn er in alle gevallen ruim voldoende middelen beschikbaar in de algemene reserve;
- alle risico’s worden meegenomen in het risicoprofiel door middel van een kansberekening, waarbij deze twee risico’s een kleine geschatte kans hebben. De totaal benodigde weerstandscapaciteit die volgt uit de Monte Carlo-simulatie heeft een afwijking van minder dan 20% ten opzichte van de beschikbare weerstandscapaciteit;
- wanneer een risico zich manifesteert, wordt eerst bezien of dekking binnen het betreffende programma mogelijk is, volgens het principe van programmasturing. Daarna verloopt een eventueel beroep op de weerstandscapaciteit via de reguliere budgettaire besluitvorming.
Categorie kadernota weerstandsvermogen risico’s | Acute risico’s | Beschrijving risico | Kans | Totale impact afgerond |
|---|---|---|---|---|
1. Pandemie | Pandemie | Een wereldwijde uitbraak van een ziekte die zich snel wereldwijd verspreidt over verschillende landen en continenten (pandemie). | 2% | € 108 mln. |
2. Oorlog | Vluchtelingen | Opvangplekken voor ontheemden veroorzaakt door een nieuwe oorlog of internationaal conflict. | 10% | € 35 mln. |
3. Oorlog/ramp | Inflatie | Inflatie veroorzaakt door nieuwe geopolitieke ontwikkelingen en/of conflicten. | 10% | € 7 mln. |
4. (Natuur)ramp | Wateroverlast | Risico op klimaatbuien (uitzonderlijke regenval van 70 mm/u en 100 mm/u als gevolg van klimaatverandering) met een herhalingstijd van 100 jaar. | 1% | € 116 mln. |
5. Cyberramp | Cyberramp | Bij een grootschalig beveiligingsincident kan de financiële schade bestaan uit herstelkosten en/of verloren uren van medewerkers. | 5% | € 18 mln. |
6. Grootschalig (gewelds)incident | Terrorisme | Fysiek terrorisme. Het dreigingsbeeld van de NCTV* ligt op niveau 4 reële kans. Een groot (gewelds)incident kan leiden tot directe schade aan de stad en tot reputatieschade met vergaande economische gevolgen. | 1% | € 50 mln. |
7. Molest | Klein molest | Gemeente Den Haag is verzekerd tegen kleine molest(en) inclusief een deel dat onder het eigen risico valt. | 10% | € 30 mln. |
8. Ramp/pandemie/ oorlog | Gemeentefonds | Daling van bijdrage uit het gemeentefonds als gevolg van een lagere/negatieve economische groei (bbp). | 10% | € 30 mln. |
9. Ramp | Uitval kritieke infrastructuur | Uitval van energie- en/of internetvoorzieningen waardoor de gemeentelijke organisatie en dienstverlening tijdelijk worden verstoord. | 5% | € 39 mln. |
Totaal risicoprofiel - uitkomst risicosimulatie model** | € 108 mln. | |||
* Nationaal Coördinator Terrorismebestrijding en Veiligheid
** 97 e percentiel
Beschrijvingen risico’s
1. Pandemie - Dreigingen volksgezondheid Kans 2%, Impact € 108 mln.
Een pandemie is een wereldwijde uitbraak van een ziekte die zich snel verspreidt over verschillende landen en continenten. Bij de inschatting van dit risico is uitgegaan van een situatie zoals aan het begin van de COVID-19-pandemie in 2020, waarbij veel mensen ziek worden of uit voorzorg thuisblijven en niet langer kunnen werken. Er vallen veel doden en voor anderen kan het herstel lang duren. Er worden ingrijpende maatregelen genomen, zoals het annuleren van evenementen en het sluiten van winkels, die zorgen voor een impact op korte termijn. Gebaseerd op krimpcijfers van het CBS voor verschillende sectoren tijdens de COVID-19 pandemie wordt de indirecte impact ingeschat op € 58 mln.
De gemeente komt ten tijde van een pandemie ook voor allerlei acute kosten te staan (directe impact). Hierbij wordt ervan uitgegaan dat de kosten voor het eerste jaar door de gemeente gedragen moeten worden. In 2020 en 2021 is er een financiële buffer van € 46,4 mln. gevormd om de financiële impact van de coronapandemie op te vangen. Deze middelen zijn daarna aangevuld door rijksmiddelen. De directe impact voor de gemeente wordt daarom ingeschat op € 50 mln.
In de Rijksbrede Risicoanalyse 2022 beoordeelt het Analistennetwerk Nationale Veiligheid een pandemie door een mensoverdraagbaar virus als ‘enigszins waarschijnlijk’, wat gelijk is aan 0,5 tot hooguit 5 procent kans. Op basis van historische gegevens schat een groep internationale wetenschappers de kans van een vergelijkbare pandemie op ongeveer 2 procent. Voor een pandemie van vergelijkbare omvang als de COVID-19-pandemie in 2020, wordt de kans daarom ingeschat op 2% (1 keer in de 50 jaar) en de totale impact op € 108 mln.
2. Oorlog - Ontheemden opvangplekken Kans 10%, Impact € 35 mln.
Als gevolg van een internationaal conflict of oorlog, zoals bij de Oekraïne-invasie en de oorlog in voormalig Joegoslavië, doen het Rijk en het COA beroep op gemeenten om opvangplekken te realiseren. In eerste instantie ligt hierbij de nadruk op crisisopvang. Daarop volgt ook het realiseren van langdurige opvanglocaties en begeleiding van onderwijs, werk en dagbesteding om ontheemden een warm welkom en verblijf in Den Haag te bieden. Tot nu toe worden deze kosten vergoed door het COA en het Rijk. Voor de eerste opvang van ontheemden door de oorlog in Oekraïne heeft de gemeente Den Haag in 2022 € 35 mln. aan middelen uitgegeven via de Bekostigingsregeling opvang ontheemden Oekraïne. Deze lasten zijn in 2022 volledig door het Rijk vergoed. De kans bestaat dat in de toekomst het Rijk niet meer alles vergoedt, hoewel deze laag wordt ingeschat. Omdat er nog steeds een gewapend conflict is op Europese bodem, wordt de kans van dit risico ingeschat op 10% en de impact op € 35 mln. (vergelijkbaar met de uitgaven in 2022).
3. Oorlog - Inflatie veroorzaakt door geopolitieke conflicten Kans 10%, Impact € 7 mln.
Door oorlogen elders in de wereld kan de toevoer van essentiële energiebronnen, grondstoffen of goederen ingeperkt worden, kunnen de prijzen wereldwijd stijgen of kan de onzekerheid de rentes op financiële markten doen stijgen. Gedacht kan worden aan de oliecrises in de jaren zeventig, de energieschok bij de Russische invasie van Oekraïne in 2022, of de sluiting van de Straat van Hormuz tijdens de Iranoorlog begin 2026. De impact op korte termijn voor de gemeentefinanciën ligt vooral bij de stijging van de prijzen. Hierdoor zullen de rentestanden naar verwachting toenemen en zal de economie afkoelen. Dit raakt de gemeentefinanciën. De impact wordt ingeschat op € 7 mln. Omdat er nog steeds een gewapend conflict is op Europese bodem, wordt de kans ingeschat op 10% (gelijk aan het risico hierboven) en de impact op € 7 mln.
4. (Natuur)ramp - extreme weersomstandigheden Kans 1%, Impact € 116 mln.
Op basis van een analyse van Royal HaskoningDHV (2022) wordt de directe impact van extreme weersomstandigheden, in de vorm van een uitzonderlijke klimaatbui, voor het gemeentelijk eigendom ingeschat op gemiddeld € 84 mln.
Hoewel het Rijk in bepaalde gevallen de kosten gedeeltelijk kan vergoeden (Wet tegemoetkoming schade bij rampen), wordt er bij de berekening van het risico van uitgegaan dat de gemeente de kosten zal dragen. Naast de directe kosten zijn er ook bredere economische en maatschappelijke gevolgen. Deze gevolgen worden ingeschat op € 32 mln.
De waarschijnlijkheid van extreme regenbuien wordt door Royal HaskoningDHV (2022) geschat op eens in de 100 jaar. De kans wordt ingeschat op 1% (eens in de 100 jaar) en de totale financiële impact € 116 mln.
5. Cyberramp - Cyberaanvallen Kans 5%, Impact € 18 mln.
Gemeente Den Haag maakt op ICT-gebied de beweging naar een regie-organisatie en besteedt steeds meer taken uit. Dit leidt tot risico’s als marktpartijen niet meer kunnen leveren (als gevolg van financiële of betrouwbaarheidsproblemen). Daarnaast zijn er beveiligingsrisico’s door geopolitieke spanningen. Het Dreigingsbeeld van de Informatiebeveiliging Nederlandse Gemeenten (IBD) en het Cybersecuritybeeld van de Nationaal Coördinator Terrorismebestrijding en Veiligheid (NCTV) benadrukken dat de digitale dreiging tegen Nederland groot en divers is en dat cyberaanvallen voornamelijk afkomstig zijn van statelijke en criminele actoren.
Bij de inschatting van dit risico wordt uitgegaan van een grootschalige digitale verstoring die systemen en netwerken van de gemeente circa 2 weken onbruikbaar maakt, bijvoorbeeld door een gerichte cyberaanval. Een cyberramp gaat niet gepaard met langdurige economische effecten of fysieke schade aan gebouwen of Grond-, Weg- en Waterbouwkundige werken (GWW-werken). Wel maakt de gemeente kosten voor herstel van systemen en het beperken van schade, bijvoorbeeld door de inhuur van cybersecurity-experts. De totale kosten worden geraamd op circa € 18 mln.
De gemeente is als regeringsstad en zetel van de internationale rechtsorde een aantrekkelijk doelwit. Tegelijkertijd is er veel geïnvesteerd in cybersecurity, te meer als gevolg van de NAVO-top in Den Haag in 2025. De kans op een dergelijke cyberramp wordt, mede gegeven de ernst, daarom op zo’n 5 procent ingeschat. Samengevat wordt de kans op een cyberramp van deze omvang ingeschat op 5%, en de financiële impact op € 18 mln. (20% van het ICT-budget).
6. Grootschalig (gewelds)incident - Terrorisme Kans 1%, Impact € 50 mln.
Een gewelddadige verstoring van de openbare orde kan zeer divers worden ingevuld. Zo kunnen gewelddadige groepen incidenteel of verspreid over meerdere maanden aanvallen plegen. Dit kan voortkomen uit verschillende groeperingen, zoals voetbalhooligans, radicale politieke stromingen of de georganiseerde criminaliteit. Voor dit risico wordt uitgegaan van een reeks terroristische aanvallen in korte tijd. Daarbij wordt de bezoekerseconomie, handel, zakelijke dienstverlening en publieke sector, op de korte termijn geraakt door (gedwongen) sluiting. Dit is gebaseerd op eerdere aanslagen in andere Europese steden. Deze indirecte impact wordt geschat op € 12,5 mln.
Voor de geschatte impact op gebouwen van de gemeente en GWW-werken is uitgegaan van 1 procent fysieke schade aan beide, als percentage van de totale waarde in Den Haag. Daarnaast zijn er bij een geweldpleging kosten voor de extra inzet van hulpdiensten en herstel van de schade. Op basis van deze kosten tijdens de aanslag in de Manchester Arena in 2017, en omgerekend naar de situatie van Den Haag worden de extra kosten ingeschat op € 37,5 mln.
Het dreigingsbeeld van de Nationaal Coördinator Terrorismebestrijding en Veiligheid (NCTV) ligt op niveau 4: reële kans op een aanslag. Dit maakt de kans dat in Den Haag een incident plaatsvindt waarbij sprake is van extreem geweld, meer reëel. Samengevat wordt de kans op fysiek terrorisme ingeschat op 1%. De totale impact voor de gemeente Den Haag wordt ingeschat op € 50 mln.
7. Molest - Eigen risico verzekeringen Kans 10%, Impact € 30 mln .
De gemeente heeft een hoog eigen risico op een aantal verzekeringspolissen afgesloten en heeft daarbij ook een aantal verzekeringen in eigen beheer genomen, omdat dit per saldo financieel voordeliger is. Deze keuze bevat desalniettemin een risico. Wanneer zich verschillende calamiteiten tegelijk voordoen is de totale eigen bijdrage van de gemeente hoger dan in de reguliere begroting kan worden opgevangen. Het is onwaarschijnlijk dat alle eigen risico’s tegelijk voorkomen. De kans wordt ingeschat op 10% en de impact op € 30 mln. (eigen risico verzekeringen inclusief brandverzekering).
8. Ramp/Pandemie/Oorlog - Daling bijdrage gemeentefonds Kans 10%, Impact € 30 mln.
Geopolitieke ontwikkelingen, oorlogen en handelsconflicten zijn van invloed op de ontwikkeling van het bruto binnenlands product (bbp). De hoogte van het gemeentefonds wordt bepaald door de hoogte van het bbp. Voor de ontwikkeling van het gemeentefonds wordt onderscheid gemaakt tussen de volumeontwikkeling van het gemeentefonds, dat wat extra of minder beschikbaar is, en hoeveel de gemeente ontvangt voor loon- en prijsstijgingen. Het volumedeel van het gemeentefonds wordt gebaseerd op het gemiddelde van de volumegroei van het bbp in de achterliggende 8 jaren (t-9 t/m t-2). Dit betekent dat als de economische groei in bijvoorbeeld 2025 lager uitvalt, de gemeente vanaf 2027 minder geld ontvangt uit het gemeentefonds dan begroot. Uitgaande van een economische schok vergelijkbaar met de kredietcrisis van 2008 gaat het om een totaal negatief effect van 1,5% van het bbp over de meerjarenperiode van de begroting. Op dit moment ontvangt Den Haag ongeveer € 2 mld. uit het gemeentefonds. Dit betekent dat het om een bedrag van € 30 mln. gaat. Op basis van het aantal jaren dat er sprake was van economische krimp in de afgelopen 70 jaar, wordt de kans op dit risico geschat op 10%.
9. Ramp - Uitval kritieke infrastructuur Kans 5%, Impact € 39 mln.
Bij een grootschalige verstoring van de energie- en/of internetvoorziening valt de economie tijdelijk stil. De effecten worden bepaald door de mate waarin sectoren zelf kunnen functioneren zonder energie- en internetvoorzieningen met beperkte beschikbaarheid van kritieke infrastructuur. Zo is de verwachting dat de zakelijke dienstverlening en handel tijdelijk stilvallen. De bereikbaarheid van de bezoekerseconomie en publieke sector vermindert omdat deze sterk afhankelijk zijn van de kritieke infrastructuur. Andere sectoren blijven deels operationeel. De indirecte impact wordt ingeschat op € 14 mln.
De verwachting is dat er geen fysieke schade is voor de gemeente, maar dat er wel kosten gemaakt moeten worden voor herstel en inzet van hulpdiensten. Op basis van een eerdere inschatting voor een stroomstoring in Amsterdam, vertaald naar de huidige situatie van Den Haag wordt de impact ingeschat op circa € 25 mln.
De NCTV (2025) merkt op dat vitale sectoren, waaronder de energievoorziening, interessante doelwitten vormen voor kwaadwillende hackers. In de Rijksbrede Risicoanalyse 2022 is een scenario uitgewerkt met een landelijke black-out als gevolg van een Europese verstoring (ANV, 2022c). Daarbij is de kans door experts ingeschat op eens in de 50 jaar, oftewel 2 procent. Daarbij wordt expliciet opgemerkt dat de kans op een grote storing of partiële black-out (aanzienlijk) groter is. Gegeven de omvang van de verstoring wordt de kans daarom ingeschat op 5 procent. De kans op de uitval van kritieke infrastructuur wordt ingeschat op 5% en de totale impact op € 39 mln.